Schrijver Op Locatie; Abdelkader Benali

de nieuwe kleine luyden

Er stond zaterdag een stuk in Het Parool over de allochtone studenten aan de VU. De nieuwe kleine luyden werden ze genoemd. Voor de lezer die geen negentiende-eeuwse geschiedenis heeft gestudeerd: de kleine luyden vormden de protestants-christelijke middenklasse van middenstanders, boeren en arbeiders. Hun kinderen gingen studeren aan de VU, opgericht door Abraham Kuyper, hun leider. En dat was al heel wat! De moslimstudenten die nu uit alle windstreken de VU binnenwaaien zouden de nieuwe kleine luyden zijn. Ik ben het er niet mee eens. Ik denk dat het de minuscule luyden zijn. De moslimminderheid is veel kleiner dan de protestants-christelijke. De moslimstudenten komen vaak uit milieus waar de ouders analfabeet, semi-analfabeet zijn of slechts een paar jaar onderwijs hebben genoten. De kleine luyden uit de negentiende eeuw lazen elke avond uit de Bijbel. Er zijn maar weinig moslims opgegroeid in Nederland met ouders die elke avond uit de Koran lazen. Hoe groot de verschillen zijn tussen de eerste generatie en de tweede valt me juist dezer dagen op, wanneer ik moeder naast dochter zie lopen. De dochter een kop of twee groter, gevoed door de Hollandse zuivel! Emancipatie drukt zich uit in hoogteverschil. En ook geestelijk zet deze trend onverbiddelijk door. Het is juist aan de VU dat ze zich intensiever met het geloof gaan bezighouden! Je zou kunnen zeggen dat de universiteit een plaats biedt voor intellectuele ontwikkeling met betrekking tot het geloof. Dit klinkt als een contradictie voor een instituut dat zich juist bezig houdt met wetenschap, maar dat hoeft niet zo te zijn. Een deel van de wetenschappen bestaat uit geesteswetenschappen, en die gaan over ideeën, hoe mensen daar aankomen en hoe ze ermee omgaan. De negentiende-eeuwse kleine luy ging naar de VU om zijn wereld van thuis voort te zetten. De minuscule luy gaat naar de VU om zijn geloof in samenspraak te brengen met de wetenschap. Hij wordt uitgedaagd. Zo wordt hij een kleine luy. Wanneer hij thuiskomt bij zijn ouders, voelt hij vaak de beklemming van het verschil. Hij weet wat er in de Koran staat, zijn ouders niet. Hij weet van Darwin en Planck, zijn ouders niet. Met dat verschil omgaan is een hele kunst. Levenskunst.

wie van ver komt

Waarom gaan studenten met een Marokkaanse, Turkse of andere niet-Nederlandse achtergrond aan de VU studeren? Is dat omdat het zo lekker dichtbij is voor de studenten uit Utrecht? Of is er meer aan de hand? Onlangs heb ik een aantal van deze studenten uitgenodigd om eens over het onderwerp te komen praten. Eerst dacht ik: hoe zal ik ze bereiken? Hebben ze wel tijd om een Schrijver op Locatie te woord te staan en hebben ze daar zin in? Mijn gesprek viel aan het begin van de tentamenweek. Een uurtje met Benali praten, kan bij het tentamen Recht een half punt kosten. De student van nu studeert niet alleen, maar heeft ook nog twee bijbaantjes, helpt zijn neefjes bij het huiswerk en organiseert een zomerkamp in Guatemala. Ik dacht erover om bij de ingang met een sandwichbord te gaan staan: Schrijver op Locatie zoekt welbespraakte allochtone studenten voor goed gesprek. Maar waar vind je nog een goed sandwichbord? In de mensa stikt het van de multiculturele studenten, maar die wil je toch niet storen bij het verorberen van hun middagmaal. Links en rechts kwam ik aan een aantal telefoonnummers. Zouden ze mee willen doen? Trillend pakte ik de hoorn op, tikte het nummer in en haalde diep adem.
‘Dag, je spreekt met Abdelkader Benali, Schrijver op Locatie aan de VU. Spreek ik met S.?’ Het is je misschien opgevallen dat in de eerste alinea veel vraagtekens staan, dat is niet voor niets. Als Schrijver op Locatie vraag je je wat af, ook deze keer.

Na een rondje bellen bleek het wel mee te vallen. Ze klonken enthousiast en een van hen beloofde een allochtone jongeman mee te nemen, want met meisjes alleen gaat het niet. Ik vroeg of ze om half twee in mijn kamer konden zijn. Vijf voor half twee stonden de eersten er al en we waren meteen in gesprek. Ze zagen er keurig netjes uit, konden zo mee in de sollicitatieprocedure voor CapGemini of hoe die bedrijven ook mogen heten. Een half uur later, als de laatste zich bij ons heeft gevoegd, ‘sorry, ik moest nog even een veelbelovend project opzetten,’ dalen we een paar verdiepingen af. We gaan zitten in een van de bestuurskamers. De blikken van de rectores magnifici en de Koningin dalen op ons neer. Het is de week van de dubbele paspoorten, de dubbele loyaliteiten en van de rapporten over geloofsbeleving onder jonge moslims. Genoeg om over te praten dus.

‘Waarom zijn jullie aan de VU gaan studeren?’

Ze zijn vlot van de tongriem gesneden, zelfbewust en vol argumenten: studeren aan de VU was welzeker een bewuste keuze. Omdat het, volgens Kawtar, studente rechten, een universiteit is waar je ook allochtonen tegenkomt. Heel anders dan de andere universiteiten die volgens haar toch meer witte bolwerken zijn. Een andere studente had me een paar weken daarvoor enthousiast verteld dat ze de VU een heerlijke zwarte universiteit vond. Het had net zo goed haar woonkamer kunnen zijn.

Voor Chandra, ook studente rechten, was vooral de ruimte die er was voor levensbeschouwelijke opvattingen, in dit geval de Islam, de doorslaggevende reden om naar de VU te gaan. ‘Er is een gebedsruimte en reken maar dat ik er gebruik van maak.’ Allemaal zijn ze het er over eens dat ze zich hier thuis voelen en ze zouden dan ook al hun neven en nichten de raad geven naar deze universiteit te komen. Als ze het halen. Maar dat lijkt geen probleem te zijn, met alle hand- en spandiensten die ze hun familiare aankomende studenten/familieleden geven. Jusuf, ook rechten, vertelt dat hij in zijn dorp helemaal niet bekend stond als studiekop. ‘Ze hadden eigenlijk niet verwacht dat ik ging studeren.’ Wel hebben ze voorbeelden: een oudere zus of broer die een studie heeft afgemaakt. Dat stimuleert om het ook zelf te proberen.

Dan is er nog een vraag: in hoeverre botsen religie en wetenschap met elkaar? Ze wijzen de evolutietheorie af want dat de mens van de aap afstamt, dat kan niet, maar ze weerhouden geen enkele moslim ervan hierin college te geven of te volgen.

‘De mens is arrogant,’ zegt een studente maar wat haar betreft moet je vooral astronomie of natuurkunde gaan studeren – studies waarin geen plaats is voor een hogere macht als verklaring voor waarom de zaken bewegen zoals ze bewegen. Het lijkt alsof ze niet kunnen wachten om over hun geloof te praten. Een van de studentes vraagt of de Schrijver op Locatie in God gelooft. De Schrijver op Locatie vraagt zich vaker af of God wel in hem gelooft. Voor deze generatie is geloof niet iets om onder stoelen of banken te steken, ze heten niet voor niets Mohammed of Fatima. Maar belangrijker nog is dat ze hun geloof als onwrikbaar onderdeel van hun identiteit zien. Het maakt tot wie je bent, is een drijfveer en, hoe gek het ook mag klinken, het onderscheidt je van anderen. En dat er soms twijfel doorsijpelt vinden ze ook niet meer dan normaal, want als je bent opgegroeid met ouders die zelf hun geloof om traditionele reden beleden terwijl jij een wat meer inhoudelijke invulling zoekt, dan ligt het voor de hand dat je je zaken gaat afvragen.

Warda vertelt dat ze zich aan de universiteit is gaan afvragen waarom ze eigenlijk bidt en wat die rituelen waarmee ze is opgegroeid precies voorstellen. ‘Daarom zou ik ook Arabische taal en letterkunde willen studeren zodat ik precies begrijp wat ik moet geloven.’ Arabische taal en letterkunde is inmiddels opgeheven aan de VU. De reden dat ze die studie niet bij voorbaat heeft gekozen is omdat je met rechten nu eenmaal een betere positie in de samenleving kan bereiken. De studenten zijn zakelijk en statusgevoelig als het gaat om de studiekeuze. ‘Een filosoof verdient niks, een jurist wel,’ zegt Jusuf die als vrijwilliger in een rechtswinkel in de Bijlmer aan de slag gaat. ‘Hoe leg je je ouders uit dat je filosofie wilt gaan studeren? Geneeskunde studeren begrijpen ze wel,’ legt hij uit. Door het onderwerp godsdienst aan te snijden, komt ook de samenleving om de hoek kijken. We praten door elkaar – onderwerpen als de dubbele nationaliteit, integratie en Ahmed Aboutaleb als staatssecretaris komen langs en maken net zo snel weer plaats voor een ander onderwerp. Ahmet, de Turkse student, is er trots op dat Albayrak nu in de regering zit. Het is vrijdagmiddag. Ze moeten er weer vandoor. Het bijbaantje wacht en natuurlijk, vanaf volgende week, de tentamens. De Schrijver op Locatie kan ze daarin alleen maar geluk wensen.

Bij deze blog hoort een filmpje: 'Je moet Krabben waar het Jeukt'.
Bekijk dat op: http://www.youtube.com/watch?v=GDd6vd6YfQc