Schrijver Op Locatie; Abdelkader Benali

Medicijnman in opleiding

Stel je voor: je bent arts in opleiding, kersvers van de VU. Vol van jezelf en wat anderen van je vinden. Wanneer je het klaslokaal binnenkomt begint iedereen spontaan te grinniken. Een knipoogje hier, een duimpje de lucht in daar en je dag kan niet meer stuk. Je bent nooit te beroerd om je Coca Cola Light te delen met een goede vriend. En als er een paar sms’jes verstuurd moeten worden sta je altijd klaar. Op een dag ga je de grote wereld in. Je wordt op je eerste spreekuur in een gezellige, multi-etnische wijk als Bos en Lommer geconfronteerd met een Marokkaanse vrouw die vertelt dat ze pijn heeft. Gesluierd, lange jas tot over de enkels en met ogen die zich aan je vastzuigen alsof jij het elixer tot eeuwige genezing bezit. Je luistert. Dat kan jij namelijk goed, luisteren. Alle je vrienden zeggen het. Chronische pijn, begrijp je. Haar Nederlands is gebrekkig. Het had ook Zweeds kunnen zijn maar je bent wat gewend. Ook autochtonen maken er een potje van. Pijn in de knieën. Pijn in de borst. Je schrijft, zoals je geleerd hebt, wat pijnstillers voor en denkt dat daarmee de pijn verdwijnt. Je vertelt er ook nog bij dat ze goed moet slapen. ’s Avonds ga je fluitend naar huis. Het leven is goed. Maar ze komt terug, een maand later met weer dezelfde klacht. Stukje bij beetje, want zo gaat dat in een drukbezochte praktijk waar je niet meer dan vijf tot tien minuten tijd hebt voor elke patiënt, kom je erachter dat die chronische pijn minder chronisch is dan gedacht. Het hoofd is er ook bij betrokken. De moeder neemt een buurvrouw mee die het Nederlands wat beter machtig is, en vertelt je dat het thuis niet botert met haar kinderen. Die kinderen liggen ook nog eens met elkaar overhoop en de heer des huizes soupeert al het geld op aan weet zij veel wat. Je vraagt je af: zou het niet beter zijn als deze vrouw met iemand ging praten, zou het niet kunnen dat de pijn die zij voelt voortvloeit uit het gedonder thuis? Maar hoe maak je dan de sprong van sociale pijn naar lichaamspijn? Je ziet dat de vrouw veel van je verwacht. Als jij die verwachtingen niet waar kan maken, dan stapt ze wel naar een fqih, een Marokkaanse medicijnman die ze tijdens haar jaarlijkse zomerverblijf bezoekt en die haar een mengsel van gedroogde hagedisstaart en schorpioentranen zal voorschrijven. Beetje water erbij en in kleine teugjes opdrinken. Jij kunt haar natuurlijk niet tegenhouden de fqih te bezoeken. Het heeft je zoveel moeite gekost de juiste uitspraak van fqih te leren, dus de fqih mag blijven. Zwaardere medicijnen voorschrijven om de pijn te stillen wil je ook niet, want dat zet uiteindelijk geen zoden aan de dijk. Wat wel zou helpen is als zij met haar kinderen gaat praten en als die kinderen weer met hun vader gaan praten, maar dat klinkt meer als een fantasie. Een overspannen verwachting. Langzaam begin je je verwachtingen bij te stellen van wat mogelijk is en niet mogelijk met de zieke mens. Problematisch wordt het helemaal als de patiënt jouw analyse niet deelt, nog problematischer als je je analyse op geen enkele manier aan de patiënt kunt uitleggen. Jij wilt door de situatie te begrijpen, te verhelderen, stap voor stap uitkomen bij de conclusie dat zij uiteindelijk zelf verantwoordelijk is voor de positie waarin ze zich bevindt. Zij wil dat de pijn weg gaat zodat ook het probleem opgelost is. Allebei vertrouwen jullie, tegen beter weten in, in de goede afloop. Ziedaar, het multiculturele drama in een notendop: het wel zien, maar niet kunnen oplossen; het niet zien, en ten koste van alles een oplossing willen. Zelfs als daarvoor hagedissen vermalen moeten worden. Je vraagt je af of je tijdens je studie hierop voorbereid had kunnen worden? Wie met zulke interessante dilemma’s geconfronteerd wil worden, moet medicijnen gaan studeren. Of Marokkaanse moeder worden.

bij een vu symposium over de islam

Dit is mijn 489^e symposium over de islam. Er is dus hoop!

Daar zit je dan. In een zaal, in Amsterdam, om te praten over de onmogelijkheid en mogelijkheid van een Europese islam. Het is eigenlijk te warm om over zo’n ingewikkeld thema een samenhangend betoog te schrijven, vooral wanneer je het moet doen met een laptop op schoot. De batterij brandt door mijn knie.

Dus luister je naar wat anderen er over te vertellen hebben – ze zullen vast en zeker goed beslagen ten ijs komen. Ze zijn tenslotte uitgenodigd als de islamspecialisten. Je luistert en je luistert en langzaam dwalen je gedachten af. Niet omdat het oninteressant is, maar omdat er zo veel ter sprake komt dat het je al snel duizelt. Dus denk je maar aan je zus. Zij heeft een boodschap op het internet achtergelaten: haar favoriete boek is de Koran, op de tweede plaats staat Het geheim, van Anna Enquist. Helaas vertelt ze niet wat haar derde favoriete boek is. Ondanks de warmte is er veel publiek gekomen om naar Sadik al Azm te luisteren.

Hij zegt dat Fouad Laroui een humanist is. Wie het werk van Fouad Laroui kent weet waarom hij hem een humanist noemt. Laroui wil opnieuw de mens centraal stellen, hem bevrijden uit de dwingende ketens van de drukkende religie. Zijn recept is zo eenvoudig als alleen humanisten hem kunnen maken: religie is een privé-zaak en dient geheel en al uitgebannen te worden uit de publieke ruimte. Dat is beter voor u en voor mij en voor de atheïst die in ons leeft. Een seculiere ruimte creëert de optimale ruimte waarin de menselijke geest kan gedijen. Als ik imam was, dan zou ik het hier natuurlijk hartstikke mee oneens zijn. Maar ik ben geen imam. Zijn oproep om grondig over deze uitdaging na te denken is echter geheel gerechtvaardigd al was het maar omdat de dagelijkse praktijk elke dag weer voorbeelden geeft.

Van Sadiq al Azm las ik zijn eerste en enige werk toen het uitkwam in Nederlandse vertaling. Dat was midden jaren negentig. Er was toen al discussie over de islam maar er viel weinig over te lezen. Fouad Laroui was net in Amsterdam komen wonen. Het omgekeerde is inmiddels bereikt: er is heel veel discussie en er is teveel om over te lezen. In mijn zolderkamer in Leiden, op de Maresingel, las ik zijn verhandelingen over religie, wetenschap en maakte driftig aantekeningen met een potlood in de kantlijn. Ook nu heb ik de neiging om bij alles wat hij zegt aantekeningen te maken, maar ik heb geen potlood bij de hand.

Er zijn altijd moslims geweest in Europa. In de Balkan, en ook in Nederland maar we noemden ze katholieken.

Tot een paar honderd jaar terug waren er moslims in Spanje en nu zitten er een paar in de zaal. Sommige van hen verlaten schielijk de zaal. Niet omdat het oninteressant is maar omdat ze naar huis moeten om een tentamen voor te bereiden. De evolutie-theorie en de fruitvlieg.

Marjo Buitelaar vertelt dat de ontwikkeling van de islam begint bij de jeugd. Ik wantrouw de jeugd diep. Mijn zus begon op jonge leeftijd een hoofddoek te dragen. Ze heeft mooi haar en ze heeft een mooi geloof en over die twee zaken praat ze niet in bedekte termen. Een tijdje terug kwam ik thuis en ze lag op de bank met de afstandbediening in de hand. Ze keek naar Friends. Dat is een Amerikaanse sitcom waar homoseksuelen in voorkomen. Ze kwam niet bij van het lachen. Maar wie schetste mijn verbazing, ze had haar haar geblondeerd. Ik stelde haar toen de vraag: waarom zou iemand die een hoofddoek draagt, zichzelf moeten blonderen.

Ze had een simpel antwoord:

Omdat het mooi is.

Ze houdt ook een pleidooi om meer te lachen in de Europese islam, niet mijn zus maar Marjo. Ze heeft daarbij vast en zeker gedacht aan onze arme Denen die twee jaar geleden een poging hebben gewaagd de islamitische lachers op hun hand te krijgen. U weet hoe dat is afgelopen. Toch heeft ze een punt: wie zijn gevoel voor humor verliest, wordt kwetsbaar. Ik ben daar zo’n voorbeeld van.

Wanneer ik mijn zus zie begrijp ik de woorden van Marjo Buitelaar heel goed.

Over geloof valt net als over smaak niet te twisten. Je gelooft of je gelooft niet. Mensen investeren hartelijk in hun geloof. Het is, zoals ik vaak te horen krijg van mensen die het veel beter weten dan ik, een heel diepe emotie die het verstand en het hart lijkt te verenigen en overstijgt. Het verdraagt geen cynisme. De meeste gelovigen hebben dan ook een buitengewoon praktische houding in de manier waarop ze hun geloof beleven. De moslims steken hierin andere gelovigen in Nederland naar de kroon. Wie met Marokkaanse studenten praat, beseft al heel snel hoe vanzelfsprekend het geloof deel uitmaakt van hun identiteit. Het is er gewoon, zeggen ze dan.

Er blijft wel een vraag over: moet een islamitische homo zich van tien verdiepingen naar beneden gooien als straf voor zijn zonde of moeten zijn vrienden dat voor hem doen want zelfmoord is verboden?

Ik weet niet of we vanmiddag de sleutel hebben gevonden tot de Europese islam. Ik betwijfel het. Wat wel opvalt is de toon. Die getuigt van redelijkheid. Elk geloof zegt dat ze redelijk is en als er bij het verdedigen van die redelijkheid doden vallen dan is dat dikke pech.

De Europese traditie kent een sterke hang naar redelijkheid, naar evenwicht, ook in het debat. Dit was weer eens zo’n mooi redelijk gesprek. Het mooiste voorbeeld vond ik Mouad Zagdoud door wie ik nu begrijp dat de Europese islam er altijd is geweest. Die ogenschijnlijke tegenstellingen gaan in elkaar op. Er is geen vuiltje aan de lucht. Deze conferentie had dus net zo goed niet gehouden kunnen worden maar daar trapt u natuurlijk niet in. Hij opereert op lokaal niveau heel krachtig. De Spinoza’s van deze tijd staan voor de klas en enthousiasmeren jongeren om iets van hun studie te maken.

Toen begon het debat en raakte ik helemaal de kluts kwijt. Leviticus, stenigen of niet stenigen (ik zeg altijd: in geval van twijfel: stenigen), ‘akl’ als substantief, de sharia, Sarajevo, de Gewone Amsterdammer, je eigen identiteit en de identiteit van de ander. Alleen de tussenstand van Chelsea-Liverpool kwam niet voorbij. Ik gooide het bijltje er bij neer: de Europese islam, er is geen beginnen aan. Ik begreep ineens ook waarom de Arabische troepen in 723 of daaromtrent bij de slag van Tours de strijd opgaven en zich terugtrokken in Andalusie. Zij hadden geen zin in dit soort discussies. Wat zeg ik: Europese islam, geen beginnen aan? Er is wel een beginnen alleen er komt maar geen einde.

Vijftig jaar geleden is er een grote conferentie gehouden in Rome om de grondvesten van het Verenigd Europa te leggen. Misschien wordt het tijd voor zo’n grote conferentie over de Europese islam. Ik weet al een uitstekende plek ervoor: de Vrije Universiteit in Amsterdam. Alleen doe het niet in april, want dan is het te warm en kom ik niet.

Bij deze blog hoort een filmpje: 'Bij twijfel: Stenigen'.